Kuiperov pojas i Ortov oblak predstavljaju najudaljenije delove Sunčevog sistema, i čine nevidljive, ali moćne granice do kojih se prostire uticaj Sunca. Iako udaljeni i često zanemareni u poređenju sa planetama, ovi regioni kriju tragove nastanka Sunčevog sistema, poreklo kometa i granicu heliosfere – prostora pod kontrolom Sunčevog vetra. Kuiperov pojas je bogat ledom i stenama, dok Ortov oblak formira ogromnu sferu koja nas opasuje sa svih strana. Oba pojasa leže daleko izvan orbite Neptuna i Plutona, predstavljajući prelaz između našeg sistema i međuzvezdanog prostora.
Šta je Kuiperov pojas?
Kuiperov pojas je oblast Sunčevog sistema koja se prostire od oko 30 do 50 astronomskih jedinica (AJ) od Sunca (1 AJ = udaljenost Zemlje od Sunca, oko 150 miliona kilometara). U njemu se nalazi ogroman broj malih tela, uglavnom sastavljenih od leda, prašine i stena.
Ova regija je ime dobila po holandsko-američkom astronomu Gerardu Kuiperu, koji je 1951. godine pretpostavio postojanje takve oblasti, iako ju je tek krajem 20. veka tehnologija omogućila da se zaista posmatra. Kuiperov pojas sadrži veliki broj patuljastih planeta, među kojima je najpoznatiji Pluton, ali i objekti poput Makemakea, Haumeje i Eris. Zajedno sa njima kruže i brojni manji ledeni objekti, nazvani transneptunski objekti (engl. TNO – Trans-Neptunian Objects).
Da li znate?
Kuiperov pojas je dom hiljada ledenih tela čija ukupna masa iznosi samo oko 10% mase Zemljinog Meseca!
Ortov oblak: Nevidljiva sfera oko našeg sistema
Ortov oblak (nazvan po holandskom astronomu Janu Oortu) je hipotetički sferni omotač oko Sunčevog sistema, koji se nalazi mnogo dalje od Kuiperovog pojasa – između 2.000 i čak 100.000 astronomskih jedinica od Sunca. Za razliku od Kuiperovog pojasa, koji je diskast, Ortov oblak je sfernog oblika i okružuje Sunčev sistem sa svih strana.
Ova regija nikada nije direktno opažena, ali se njeno postojanje temelji na detaljnoj analizi orbita dugoperiodičnih kometa – kometa koje imaju periode duže od 200 godina. One dolaze iz pravaca koji nisu u ravni Sunčevog sistema, što ukazuje na sferni izvor. Smatra se da je Ortov oblak nastao od ostataka koji su formirani bliže Suncu, ali su gravitacionim uticajem džinovskih planeta izbačeni u daleke orbite.
Da li znate?
Ako bi kometa iz Ortovog oblaka putovala ka Suncu, mogla bi da provede i nekoliko miliona godina u dolasku!
Koja je stvarna granica Sunčevog sistema?
Granice Sunčevog sistema mogu se definisati na različite načine – fizikalno, gravitaciono ili uticajem Sunčevog vetra. Najčešće se koristi heliopauza – granica do koje dopire Sunčev vetar, a posle koje počinje međuzvezdani prostor. Ona se nalazi na oko 120 AJ, dakle znatno unutar Ortovog oblaka.
Međutim, ako govorimo o telima koja su gravitaciono vezana za Sunce, onda je Ortov oblak najdalja poznata granica Sunčevog sistema. Na toj udaljenosti, uticaj Sunca je već slab, ali još uvek dovoljan da telima daje orbitu.
Da li znate?
Ortov oblak se prostire do trećine udaljenosti između Sunca i najbliže zvezde – Proksime Kentauri!
Zašto su ova područja važna?
Iako su udaljeni, Kuiperov pojas i Ortov oblak igraju ključnu ulogu u razumevanju porekla i evolucije Sunčevog sistema. Oni sadrže „fosile“ – netaknuti materijal iz doba nastanka planeta. Takođe, komete koje dolaze iz ovih oblasti donose informacije o hemijskom sastavu prvobitne Sunčeve magline.
Misije poput Novi horizonti (New Horizons), koja je 2015. poslala detaljne podatke o Plutonu i nastavila ka objektima u Kuiperovom pojasu, otvaraju vrata istraživanjima ovih udaljenih svetova. Ortov oblak, međutim, još uvek ostaje van domašaja današnje tehnologije – pravi kosmički horizont.
Da li znate?
Neki naučnici pretpostavljaju da Ortov oblak može sadržati i egzoplanete koje je Sunčev sistem „ukrao“ tokom svog ranog kretanja kroz galaksiju!
Granica koja nas povezuje sa ostatkom galaksije
Iako se često zamišlja kao zatvoren sistem, Sunčev sistem ima dinamične i otvorene granice koje komuniciraju sa ostatkom Mlečnog puta. Kuiperov pojas i Ortov oblak su svedoci te povezanosti. Oni mogu da prime objekte iz međuzvezdanog prostora – poput ‘Oumuamua, misteriozne letelice koja je 2017. godine prošla kroz naš sistem – ali i da ih izbace napolje.
Kroz ova udaljena područja, čovek uči gde prestaje naša zvezda, a počinje ostatak kosmosa.
U 14. delu feljtona „Upoznajmo Sunčev sistem“ otkrivamo priču o kometama i meteoroidima – nepredvidivim putnicima iz najudaljenijih delova svemira. Saznajte kako nastaju, zašto sjaje, odakle dolaze i kakvu opasnost mogu predstavljati za Zemlju. Ovi svemirski fragmenti nose informacije iz vremena nastanka Sunčevog sistema!
foto: wikimedia, autor: RubinObs/NOIRLab/SLAC/NSF/DOE/AURA , izvor: Rubin Oort Cloud and Kuiper Belt Illustration, licenca: Creative Commons Attribution 4.0 International
